دنیای معدن پر از کلماتیه که ممکنه در نگاه اول شبیه یه زبان مخفی به نظر بیاد. اگه تازه پات رو توی یه واحد فرآوری گذاشته باشی یا بخوای درباره گزارشهای معدنی تحقیق کنی، حتماً کلماتی مثل «باطله»، «عیار» و «کنسانتره» رو شنیدی. اما واقعیت اینه که فرآوری مواد معدنی، چیزی فراتر از خرد کردن سنگهاست؛ این کار هنرِ جدا کردن ارزش از زباله است.
توی این مقاله، میخوایم با هم سفرِ یه تیکه سنگ رو از لحظه خروج از دل زمین تا تبدیل شدنش به یه محصول باارزش بررسی کنیم و با اصطلاحات کلیدی این مسیر آشنا بشیم.
کانسار و کانه (Ore Body & Ore)؛ نقطه شروع
همه سنگهای روی زمین ارزش اقتصادی ندارن. ما به اون تجمعی از مواد معدنی که استخراجش سودآور باشه میگیم کانسار. خودِ اون مادهای که هدف اصلی ماست (مثلاً مس یا آهن) رو هم کانه صدا میکنیم. یادت باشه، اگه هزینه استخراج از قیمت فروش بیشتر باشه، دیگه با «کانه» طرف نیستیم، فقط با یه مشت «سنگ» معمولی طرفیم!
عیار (Grade)؛ خطکشِ ارزشگذاری
عیار یعنی اینکه چقدر از اون ماده باارزش توی کل سنگ وجود داره. مثلاً وقتی میگن عیار مس یک درصده، یعنی از هر ۱۰۰۰ کیلوگرم سنگی که از معدن درمیاد، فقط ۱۰ کیلوگرمش مس خالصه. توی فرآوری، تمام تلاش ما اینه که این عیار رو بالا ببریم.
باطله (Tailings/Waste)؛ بخش دوستنداشتنی!
باطله همون بخشی از سنگه که هیچ ارزش اقتصادی نداره و فقط جای ما رو تنگ کرده. توی فرآوری، ما دو نوع باطله داریم:
باطله معدنی: سنگهایی که روی رگه اصلی رو گرفتن و باید برشون داریم تا به ماده اصلی برسیم.
باطله فرآوری: مواد و پسماندهایی که بعد از گرفتنِ کانه از سنگ مادر باقی میمونن و معمولاً به سدهای باطله منتقل میشن.
خردایش (Comminution)؛ له کردن برای رهایی
اولین قدم در کارخونه فرآوری، خردایشه. هدف چیه؟ اینکه ماده معدنی که لای سنگهای بیارزش حبس شده رو آزاد کنیم. این مرحله خودش دو بخش اصلی داره: سنگشکنی برای تبدیل قطعات بزرگ به تکههای چند سانتیمتری، و آسیابکنی برای تبدیل اونها به پودر نرم. تا ماده معدنی به صورت میکروسکوپی آزاد نشه، نمیشه جدایشش کرد.
پرعیارسازی یا کانه آرایی (Beneficiation)
اینجاست که جادو اتفاق میافته. حالا که سنگها رو پودر کردیم، باید با روشهای مختلف مثل فلوتاسیون (شناورکردن با حباب هوا)، جدایش مغناطیسی یا وزنی، ماده اصلی رو از باطله جدا کنیم تا به خلوص مورد نظر برسیم.
کنسانتره (Concentrate)؛ محصول نهایی کارخانه
وقتی فرآیند جدایش تموم میشه، به یه پودر با عیار خیلی بالا میرسیم که بهش میگن کنسانتره. این محصول اصلی کارخونه است که یا مستقیم فروخته میشه یا برای مراحل بعدی مثل ذوب و پالایش فرستاده میشه.
بازیابی (Recovery)؛ چقدر موفق بودیم؟
بازیابی یعنی اینکه چند درصد از اون مادهای که توی خاک اولیه بود رو تونستیم سالم به کنسانتره برسونیم. هیچوقت بازیابی ۱۰۰ درصد نیست؛ همیشه مقداری ماده باارزش لای باطلهها هدر میره. هنر مهندس فرآوری اینه که این هدررفت رو به حداقل برسونه.
